नाना पाटेकर : पर्दामा गर्जिने, जीवनमा सरल

काठमाडौँ । भारतीय चलचित्रका दिग्गज अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । बिहीबार बिहान गोवास्थित निवासमा अचेत अवस्थामा भेटिएका पाटेकरलाई तत्काल अस्पताल लगिए पनि चिकित्सकको प्रयास सफल हुन सकेन । अस्पतालका अनुसार उनलाई करिब ४५ मिनेटसम्म निरन्तर मुटु पुनःचलाउने प्रयास गरिएको थियो । त्यसपछि उनलाई मृत घोषणा गरिएको हो ।

पाटेकरको निधनसँगै हिन्दी र मराठी चलचित्रमा झन्डै पाँच दशक लामो एउटा विशिष्ट अभिनय यात्रा टुंगिएको छ । पर्दामा उनको खस्रो आवाज, तीव्र संवाद शैली, आक्रोशित हाउभाउ र पात्रअनुसार आफूलाई बदल्ने क्षमताले उनलाई भारतीय सिनेमाका अरू कलाकारभन्दा फरक पहिचान दिएको थियो ।

तर नाना पाटेकरको परिचय केवल पर्दामा देखिने आक्रोशमा सीमित थिएन । गाउँ, किसान, अभाव र समाजका सामान्य मानिसको जीवनसँग नजिक रहने उनको प्रयास पनि उत्तिकै चर्चित थियो । फिल्ममा शक्तिशाली पात्र निर्वाह गर्ने कलाकारको निजी जीवन भने तुलनात्मक रूपमा सादा थियो ।

पाटेकरको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो । सन् १९५१ जनवरी १ मा महाराष्ट्रको रायगढ जिल्लास्थित मुरुड–जञ्जिरामा जन्मिएका उनी बाल्यकालदेखि नै संघर्षमा हुर्किएका थिए । परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएपछि किशोरावस्थामै उनले काम गर्न थालेका थिए । पछि कला र अभिनयतर्फ आकर्षित हुँदै उनी मराठी रंगमञ्चमा प्रवेश गरे ।

रंगमञ्चले नै उनलाई अभिनयको आधार दिएको थियो । त्यहाँको अनुशासन, संवाद बोल्ने शैली र पात्रभित्र पस्ने अभ्यासलाई उनले पछि चलचित्रमा पनि निरन्तरता दिए । यही कारण उनका पात्रहरू केवल संवाद बोल्ने पात्रका रूपमा नभई जीवन्त चरित्रका रूपमा दर्शकमाझ स्थापित भए ।

संघर्षबाट पर्दासम्म, ‘गमन’देखि ‘परिन्दा’सम्म

नाना पाटेकरले सन् १९७८ मा ‘गमन’बाट हिन्दी चलचित्रमा प्रवेश गरेका थिए । त्यसपछि उनले हिन्दी र मराठी दुवै भाषाका चलचित्रमा काम गरे । सुरुवाती चरणमा उनले साना तथा चरित्र भूमिकामा अभिनय गरे पनि बिस्तारै उनको अभिनय क्षमता दर्शकमाझ स्थापित हुँदै गयो ।

सन् १९८९ मा प्रदर्शनमा आएको ‘परिन्दा’ले उनलाई राष्ट्रियस्तरमा चर्चित बनायो । फिल्ममा उनले निर्वाह गरेको कठोर ग्याङस्टरको भूमिकाले उनको अभिनयको नयाँ परिचय स्थापित गर्‍यो । यही भूमिकाका लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार र फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गरे ।

त्यसपछि ‘क्रान्तिवीर’ आयो । सन् १९९४ को उक्त चलचित्रमा उनले प्रताप नारायण तिलकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए । सामाजिक अन्याय, भ्रष्टाचार र विभाजनविरुद्ध आवाज उठाउने पात्रका रूपमा उनको अभिनयले दर्शकको गहिरो ध्यान खिच्यो । यही फिल्मका लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारअन्तर्गत उत्कृष्ट अभिनेताको सम्मानसमेत पाए ।

नाना पाटेकरको विशेषता नै यही थियो– उनी एउटै प्रकारका पात्रमा अडिएनन् । ‘प्रहार’मा सैनिक अधिकारी, ‘खामोशी’मा भावनात्मक बाबु, ‘अब तक छप्पन’मा कठोर प्रहरी अधिकारी, ‘राजनीति’मा राजनीतिक पात्र र ‘नटसम्राट’मा वृद्ध रंगकर्मीको भूमिका उनले निर्वाह गरे ।

त्यसैगरी ‘वेलकम’जस्तो हास्यप्रधान चलचित्रमा उदय शेट्टीको भूमिका गरेर उनले आफ्नो अभिनयको अर्को पक्ष पनि देखाए । गम्भीर, आक्रामक र सामाजिक विषयका पात्रमा देखिँदै आएका पाटेकरले हास्य भूमिकामा पनि दर्शकलाई उत्तिकै प्रभावित गरे ।

उनले अभिनय मात्र गरेनन्, निर्देशन र लेखनमा पनि हात हाले । ‘प्रहार’ उनको अभिनयसँगै निर्देशन क्षमताको उदाहरणका रूपमा पनि सम्झिन्छ । चलचित्र क्षेत्रमा उनको योगदानका लागि उनले तीन राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । सन् २०१३ मा भारत सरकारले उनलाई पद्मश्रीबाट सम्मान गरेको थियो ।

पर्दाको ‘रिस’देखि किसानको दुःखसम्म

नाना पाटेकरलाई पर्दामा हेर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिने कुरा उनको संवाद र आक्रोश हो । उनका पात्रहरू प्रायः अन्याय, अपराध, भ्रष्टाचार वा सामाजिक विकृतिविरुद्ध उभिएका देखिन्थे । उनको आवाज र संवाद प्रस्तुत गर्ने शैलीले ती पात्रलाई थप प्रभावशाली बनाउँथ्यो ।

तर पर्दामा देखिने त्यही आक्रोश उनको सामाजिक जीवनमा पनि कुनै न कुनै रूपमा देखिन्थ्यो । किसानको समस्या, ग्रामीण क्षेत्रको अभाव र सामाजिक असमानताबारे उनी सार्वजनिक रूपमा बोल्दै आएका थिए ।

महाराष्ट्रका किसानले भोगिरहेको खडेरी र आत्महत्याको समस्याले उनलाई प्रभावित गरेको थियो । यही पृष्ठभूमिमा उनले अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर सन् २०१५ मा ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरेका थिए । संस्थामार्फत किसान र ग्रामीण क्षेत्रका परिवारलाई सहयोग गर्ने, जल संरक्षण तथा गाउँ पुनर्निर्माणका काम अघि बढाइएको थियो ।

फिल्मी क्षेत्रमा ठूलो नाम बनाइसकेपछि पनि उनको जीवनशैली भने चकाचौँधपूर्ण थिएन । गाउँ र खेतीसँग उनको सम्बन्ध रहिरह्यो । फार्महाउसमा खेतीपाती गर्ने, गाई–गोरु पाल्ने र आफ्ना सहकर्मी तथा प्राविधिकलाई आफैँ खाना पकाएर खुवाउने उनको सादगीबारे भारतीय सञ्चारमाध्यममा चर्चा हुने गरेको थियो ।

यही कारण उनको व्यक्तित्वमा एउटा रोचक विरोधाभास देखिन्थ्यो । पर्दामा उनी चर्को स्वरमा अन्यायविरुद्ध बोल्ने पात्रका रूपमा देखिन्थे भने निजी जीवनमा भने सामान्य जीवनशैली रुचाउने कलाकारका रूपमा चिनिन्थे ।

उनको निधनपछि भारतीय चलचित्र क्षेत्रका कलाकार तथा राजनीतिक व्यक्तित्वहरूले श्रद्धाञ्जली दिएका छन् । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलगायतले उनको अभिनय र योगदान सम्झिएका छन् । महाराष्ट्र सरकारले उनको अन्त्येष्टि राजकीय सम्मानका साथ गर्ने निर्णय गरेको छ ।

पाटेकरको निधनको समाचारले उनका पुराना चलचित्र र पात्रलाई फेरि दर्शकको स्मृतिमा ल्याएको छ । ‘परिन्दा’को कठोर पात्र होस् वा ‘क्रान्तिवीर’को विद्रोही आवाज, ‘नटसम्राट’को भावनात्मक रंगकर्मी होस् वा ‘वेलकम’को हास्य पात्र– उनले प्रत्येक भूमिकामा आफ्नै छुट्टै छाप छाडे ।

उनको अभिनयको सबैभन्दा ठूलो विशेषता शायद यही थियो– उनले पात्रलाई केवल अभिनय गरेनन्, त्यसलाई आफ्नै शैलीमा जीवन दिए । त्यसैले उनका धेरै पात्र चलचित्र सकिएपछि पनि दर्शकको स्मृतिबाट हराएनन् ।

नाना पाटेकर अब नयाँ चलचित्रमा देखिने छैनन् । तर उनले पर्दामा छाडेका आवाज, संवाद, पात्र र भावनाहरू भारतीय सिनेमासँग लामो समयसम्म रहनेछन् ।

झन्डै पाँच दशकको यात्रामा उनले संघर्षबाट कलाकार बन्ने बाटो तय गरे, रंगमञ्चबाट चलचित्रसम्म आफ्नो पहिचान बनाए, गम्भीरदेखि हास्यसम्मका पात्र निर्वाह गरे र पर्दाबाहिर सामाजिक काममा पनि आफूलाई जोडिरहे । अन्ततः ७५ वर्षको उमेरमा उनको जीवनको अन्तिम अध्याय टुंगिएको छ ।

पर्दामा आक्रोश बोकेर उभिने र पर्दाबाहिर सादगीमा बाँच्ने नाना पाटेकरको बिदाइसँगै भारतीय सिनेमाले एउटा विशिष्ट आवाज गुमाएको छ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्